Saturday, January 17, 2015

A Taste of Yiddish 5.17


Check Out The Latest Selection From LechayimBooks 
Of The Jewish Top Selling Books
Click On The Link Underneath Each Book To See Its Description








this week's proverb
אַ מענטש איז אַמאָל שטאַרקער פון אײַזן און אַמאָל שוואַכער פון אַ פליג

transliterated
a mentsh iz a'mol shtarker fun ayzn un a'mol shvakher fun a flig

the proverb actually means
man is at times stronger than iron and at times weaker than a fly

translated to Hebrew
האדם לעיתים יותר חזק מברזל ולעיתים יותר חלש מזבוב

perhaps this one
אויבּ דו מיינסט אַז דו בּיסט צו קליין צו זײַן ווירקעוודיק, בּיסטו נאָך קיינמאָל נישט געווען אין אַ פינצטערע צימער מיט אַ מוק
transliterated
oyb du meynst az du bist tsu kleyn tsu zayn virkevdik, bistu nokh keynmol nit geven in a fintste're tsimer mit a muk
in English
If you think you are too small to be effective, you have never been in a dark room with a gnat
in Hebrew
אם אתה חושב שאתה מדי קטן בכדי להיות אפקטיבי, אתה אף פעם לא היית בחדר חשוך עם יתוש


די גמרא אין סנהדרין לח. זאגט
די רבּנן האָבּן געלערנט, דער מענטש איז בּאַשאַפן געוואָרן ערב שבּת פאַרוואָס, ווײַל אויבּ ער האַלט זיך גרויס זאָגט מען אים די מוק איז בּאַשאַפן געוואָרן פאַר דיר

di gemo're in Sanhedrin 38A zogt
di rabonon hobn gelerent, der mentsh iz bashafn gevorn erev shabes. farvos? vayl oyb er halt zikh groys, zogt men em, di muk iz bashafn gevorn far dir

the Gemara in tractate Sanhedrin 38A states
Our Rabbis taught us: Adam was created [last of all beings] on the eve of Sabbath. And why? — In order that, if a man's mind becomes [too] proud, he may be reminded that the gnats preceded him in the order of creation.

הגמרא בסנהדרין דף לח.
ת"ר אדם נברא בערב שבת ומפני מה שאם תזוח דעתו עליו אומר לו יתוש קדמך במעשה בראשית



די מעשה פון טיטוס דער קייסער פון רוים
טיטוס איז געווען דער קייסער פון רוים וואָס האָט אײַנגענומען ירושלים, בּאַרויבּט דעם בּית המקדש און איר פאַרבּרענט. ער האָט זייער שטאָלצירט מיט זײַן זיג. מיט זײַן שטאָלצקייט איז ער אַרײַנגעגאַנגען אין דעם הייליקסטן אָרט בּײַ יידן, דעם קודש הקדשים און ער האָט דאָרט געשאָלטן דעם אייבּערשטן, ''ווער בּיסטו ג-ט פון די יידן! איך האָבּ דיך געזיגט! איך האָבּ אײַנגענומען ירושלים מיט דײַן בּית המקדש און דו האָסט מיך נישט געקענט צוריק האַלטן!'' די קנעכט פון טיטוס האָבּן צונויפגעזאַמעלט די הייליקע כּלים און זיי געבּראַכט צו זײַן שיף. טיטוס האָט געוואָלט צוריק קומען קײַן רוים ווי אַ העלד מיט גרויסקייט און פּראַכט. ער האָט געפּלאַנט זיך צו בּאַרימען מיט די אוצרות פונעם בּית המקדש וואָס ער האָט חרוב געמאַכט. די שיף, אָנגעלאָדענט מיט אַלעם גוטן, האָט פאַרלאָזן דעם האַפן.
נאָך אַ פּאָר טעג האָט אָנגעהויבּן בּלאָזן שטאַרקע ווינטן און דער שיף האָט אָנגעהויבּן זיך וואַקלן און וואַרפן צווישן די הויכע און שטאַרקע כוואַליעס. די מענטשן אויפן שיף זענען פאַרציטערט געוואָרן און האָבּן מורא געהאַט אַז די שיף וועט אײַנזינקען. נאָר טיטוס איז צעקאָכט געוואָרן און אַרויס אויפן דעק און זיך גענומען שרײַען צום הימעל, ''ג-ט פון די יידן, דו ווילס אײַנזינקען מײַן שיף! דו ווילסט מלחמה האַלטן מיט מיר! איך זע אַז דו קענסט נאָר מלחמה האַלטן אין ים. די זעלנער פון פּרעה האָסטו דערטרונקען אין ים. דאָס מיליטער פון סיסרא האָסטו אומגעבּרענגט אין וואַסער. מיך ווילסטו אויכעט פאַרניכטן אין ים? עס ווײַזט אויס אַז אויף די טריקעניש האָסטו נישט קײַן כּוח און דו בּיסט נאָר שטאַרק אויפן וואַסער. לאָמיר אַרויפגיין אויף די יבּשה און דאָרטן מלחמה האַלטן און מיר וועלן זען ווער איז דער גיבּור?!''
איז אַרויס אַ בּת קול פון הימל און געזאָגט טיטוס'ן, '' רשע, דער זון פון אַ רשע און דער אייניקל פון עשיו הרשע – איך האָבּ אַ קליינע בּאַשעפעניש וואָס איך האָבּ בּאַשאַפן אויף דער וועלט – דער מוק. גיי אַרויף אויף דער טריקעניש און לאָמיר זען צו דו קענסט געוואונען אפילו די קליינטשיקע מאָסקיט. נאָך די ווערטער האָט זיך דער ים בּאַרואיקט און די שיף איז אָנגעקומען אַהיים בּשלום.
די אײַנוואוינער פון רוים האָבּן אויפגענומען דעם קייסער מיט אַ מאַסן-מאַרש און גרויסאַרטיקע זיג צערעמאַניעס. דער קייסער האָט פּאַראַדירט אין די גאַסן פון שטאָט מיט די כּלי קודש פונעם בּית המקדש און זיך בּאַרימט מיט זײַן ניצחון אויף דעם יידישן ג-ט און דאָס יידישע פאָלק. נאָכן פּראָצעסיע האָט מען צוגעגרייט אַ גרויסן מאָלצײַט לכּבוד דעם קייסער. טיטוס האָט געהאַלטן אַ דרשה און האָט נאָכאַמאָל געשאָלטן די יידן מיט זייער ג-ט. טיטוס האָט אויפגעהויבּן זײַן בּעכער מיט ווײַן, צוגעלייגט צום מויל און פּונקט דאַן...איז א קליינער מוק אַרײַנגעקראָכן און דער נאָז פון דעם רשע. אין אָנהייבּ האָט דער קעניג איבּער הויפּט נישט געפילט די מוק.
זיבּן לאַנגע יאָרן האָט זיך די מוק פאַרגרעסערט און געוואַקסן אין זײַן מוח. וואָס גרעסער די מוק איז געוואָרן אַלץ מער האָט דער קייסער געליטן. דער זשום אין זײַן קאָפּ, האָט נישט אויפגעהערט אפילו אויף איין סעקונדע. קאָפּ ווייטיק אָן אויפהער. די בּעסטע דאָקטוירים האָבּן זיך אָפּגעגעבּן מיטן קראַנקען קייסער, אָבּער זיי האָבּן נישט געפונען קײַן רפואה. די קרענק פון וואָס טיטוס האָט געליטן איז זיי געווען אומבּאַקאַנט. דער קייסער אַליין האָט גוט פאַרשטאַנען וואָס מיט אים האָט פּאַסירט. ער האָט געוואוסט אַז ער איז געשטראָפט געוואָרן פון דעם יידישן ג-ט אויף זײַנע שטאָלצע רייד.
איין טאָג איז ער אַדורכגעגאַנגען אַ שמידערײַ. ער האָט בּאַמערקט אַז ווען דער קאָוואַל האָט געקלאַפּט מיט זײַן שווערן האַמער האָט דער מוק אויפגעהערט זשומען און די ווייטיק זיך אײַנגעשטילט. פון דעם מאָמענט אָן, האָט ער גערופן שמידן צו זיך אין פּאַלאַץ און געהייסן האַקן אויפן קאָוואַדלע. ער האָט בּאַפוילן זײַנע קנעכט בּאַצאָלן די רוימישע שמידן פיר מטבּעות. ''פאַר די יידישע קאָוואַלטשיקעס זאָל מען קײַן געלט נישט געבּן'' האָט ער פּראָקלאַמירט. ''זיי קריגן בּאַצאָלט מיט דעם וואָס זיי זעען מײַן פּײַן!''
אָבּער, צום בּאַדוירונג פונעם קייסער, האָט די טאַקטיק נישט געהאָלפן אויף אַ לאַנגע צײַט און די יסורים זענען צוריקגעקומען שטאַרקער ווי פריער. האָט טיטוס דער קייסער גערופן זײַנע דאָקטוירים און זיי געהייסן אָפּערירן און אַרויסנעמען פון זײַן קאָפּ די מוק. מ'דערציילט אַז ווען מ'האָט געעפענט זײַן קאָפּ האָט מען דאָרט געפונען אַ מוק גרויס ווי אַ טײַבּעלע. פאַרשטייט זיך, ווען מ'האָט אַרויסגענומען די מאָסקיט איז טיטוס, דער רשע, געשטאָרבּן.
עס ווײַזט אויס אַז אפילו אַזאַ קליינטשיקע מוק, וואָס איז אייגנטלעך נישט חשוב, קען אויכעט אַמאָל שפּילן אַ וויכטיקע ראָלע אויף דער וועלט.


di mayse fun Titus der keyser fun Roym
Titus iz geven der keyser fun Roym vos hot ayngenumen Yerusholayim, ba'roybt dem beys hamikdosh un ir farbrent. er hot zeyer shtoltsirt mit zayn zig. mit zayn shtoltskeyt iz er arayngegangen in dem heylikstn ort ba yidn, dem kodesh hakodoshim un er hot dort gesholtn dem aybershtn, “ver bistu G-t fun di yidn! ikh hob dikh gezigt! ikh hob ayngenumen Yerushalyim mit dayn beys hamikdash un du host mikh nit gekent tsurikhaltn!” di knekht fun Titus hobn tsunoyf'gezamelt di helike keylim un zey gebrakht tsu zayn shif. Titus hot gevolt tsurik kumen kayn Roym vi a held mit groyskeyt un prakht. er hot gepla'nt zikh tsu barimen mit di oytsres funem beys hamikdosh vos er hot khorev gemakht. di shif, ungelodent mit a'lem gutn, hut farlozn dem hafn.
nokh a por teg, hot ongehoybn blozn shtarke vintn un der shif hot ongehoybn zikh vakln un varfn tsvishn di hoykhe un shtarke chvalyes. di mentshn afn shif zenen fartsitert gevorn un hobn moyre gehat az di shif vet aynzinken. nor Titus iz tsekokht gevorn un a'roys afn dek un zikh genumen shrayen tsum himl, “G-t fun di yidn! du vilst aynzinkn mayn shif! du vilst milkho'me haltn mit mir! ikh ze az du kenst nor milkho'me haltn in yam. di zelner fun Par'oy hostu dertrinken in yam. dos militer fun Sisro hostu umgebrengt in vaser. mikh vilstu oykhet farnikhtn in yam? es vayzt oys az af di trikenish hostu nit kayn koyakh un di bist nor shtark afn vaser. lomir a'royfgeyn af di yaboshe un dortn milkho'me haltn un mir veln zen ver iz der gi'ber?!”
iz a'roys a bas kol fun himl un gezogt Titus'n, “ro'she, der zun fun a ro'she un der eynikl fun eysov horo'she. ich hob a kleyne bashe'fe'nish vos ikh hob bashafn af der velt, der muk. gey aroyf af der trikenish un lomir zen tsu du kenst gevunen a'filu di kleyntshi'ke moskit. nokh di verter hot zikh der yam baru'yikt un di shif iz ongekumen a'heym besholem.
di aynvoyner fun Roym hobn ufgenumen dem keysr mit a masn-martsh un groysarti'ke zig tseremonyes. der keyser hot paradirt in di gasn fun shtot mit di kley koydesh funem beys hamikdosh un zikh barimt mit zayn nitsokhen af dem yidishn G-t un dos yidishn folk. nokhn pro'tses'ye hot men tsugegreyt a groysn moltsayt lekoved dem keyser. Titus hot gehaltn a dro'she un hot nokhamol gesholtn di yidn mit zeyer G-t. Titus hot ufgehoybn zayn bekher mit vayn, tsugeleygt tsum moyl, un punkt dan...iz a kleyner muk a'rayngekrohn in der noz fun dem ro'she. In onheyb hot der kenig i'ber hoypt nit gefilt di muk.
zibn lan'ge yorn hoy zikh di muk fargresert un gevaksn in zayn moy'ekh. vos greser di muk iz gevorn, alts mer hot der keyser gelitn. der zhum in zayn kop, hot nit ufgehert a'filu af eyn sekunde. kop veytik on ufher. di bes'te doktoyrem hobn zikh opgegebn mitn kranken keyser, ober zey hobn nit gefunen kayn refu'eh. di krenk fun vos Titus hot gelitn iz zey geven umbakant. der keyser a'leyn hot gut farshtanen vos mit em hot pasirt. er hot gevust az er iz geshtroft gevorn fun dem yidishn G-t af zayne shtoltse reyd.
eyn tog iz er a'durkhgegangen a shmideray. er hot bamerkt az ven der koval hot geklapt mit zayn shvern hamer hot der muk ufgehert zhumen un di veytik zikh ayngeshtilt. fun dem moment on, hot er gerufn shmidn tsu zikh in palats un geheysn hakn afn kovad'le. er hot bafoyln zayne knekht tsu batsuln di Roymishe shmidn fir matbeyes. “far di yidishe kovatshikes zol men kayn gelt nit geben,” hot er proklamirt. “zey krign batsolt mit dem vos zey ze'en mayn payn,”
tsum badoyrung funem keyser, hot di taktik nit geholfn af a lan'ge tsayt un di yesurim zenen tsurikgekumen shtarker vi fri'er. hot Titus, der keyser gerufn zayne doktoyrem un zey geheysn o'pe'rirn un a'roysnemen fun zayn kop di muk. m'dertseylt az ven m'hot ge'efent zayn kop hot men dort gefunen a muk, groys vi a tay'be'le. farshteyt zikh, ven m'hot a'roysgenumen di moskit iz Titus, der ro'she geshtorbn.
es vayst oys, az a'filu a'za kleyntshi'ke muk, vos iz eygentlekh nit khoshev, ken oykhet shpiln a vikhti'ke ro'le af der velt.


The story of Titus the Emporer of Rome
Titus was the Roman Emporer that conquered Jerusalem, robbed the Temple and then burned it. He was very proud of his achievenment. In his arrogance , he entered the Holy of Holies and cursed G-d by saying, “Who are you God of Israel! I beat you! I conquered Jerusalem and Your temple and you couldn't stop me!” Titus' servants collected the holy utensils and brought it to his ship. Titus wanted to to come back to Rome with all the glory like a hero. He planned to display his spoils from the temple that he destroyed. His ship, loaded with its content, was on its way.
After a few days at sea, a fierce storm began, and the ship was wobbling in the midst of the great waves. The people on the ship were frightened and afraid of being in danger of capsizing. Only Titus was upset and went out on deck and shouted, " G-d of the Jews, you want to sink my boat! Here you want to fight me! It seems that you only succeed in the water!. Pharoah's soldiers you drowned in the sea, Sisra's army too. Now You wish to drown me in the sea, as well! It looks like on dry land you have no power and you are weak! Come up on dry land and fight with me there! We'll see who'll win!"
A heavenly voice rang out and said, "Brute, the son of a brute, grandson of Esau the brute! I have a tiny creature, that I created in the world . Go up on dry land and we'll see if you can even withstand this poor little creature."
After these words, the waters returned to its original calm and the boat arrived safely at its destination.
The inhabitants of Rome received the Emporer with processions and magnificent victory ceremonies. The Emporer paraded the Holy Vessels on the streets and bragged about his victory over G-d and the Jews. After the parade, a big banquet was arranged in honor of the Emporer. Titus gave a victory speech, whereby he cursed the Jews and their G-d once again. He picked up his goblet full of wine towards his mouth and in that moment, a tiny gnat entered his mouth. At the beginning, he didn't feel anything.
For a period of seven years the gnat continued to grow in the Emporers head. The more it grew the more the pain increased. The buzz in his head did not stop for a moment. Headaches to no end. The top doctors were consulted to care for the ailing Emporer, but they couldn't find a solution. They weren't famliar with the sickness that Titus suffered from. Titus, however, knew exactly what was happeneing to him. He understood well that the G-d of the Jews is punishing him for his arrogance.
Once, he passed a blacksmith's shop. He noticed that when the blacsmith hits the anvil with his heavy hammer, the buzzing stopped and his headache receded for a short while.
From that moment on, he ordered blacksmiths to come to the palace with their hammer to bang on the iron that was on the anvil. He ordered his servants to pay 4 coins to the Roman blacksmiths. “Just don't pay the Jewish blacksmiths.” he commanded. “They get rewarded by watching me suffer.”
But, to the disappointment of the Emporer, this course of action didn't last long. The gnat got used to the noise and resumed the buzzing with more vigor.
Emporer Titus called his doctors and ordered them to remove the gnat from his head. It has been said, that when they opened up his head, they found the gnat had grown to the size of a dove.
And so, when the gnat was removed, Titus, the evil Emporer died.
Thus, even a tiny gnat, seemingly insigificant, can play such an important role in this world.



יתושו של טיטוס
על פי הכתוב בגמרא במסכת גיטין נ''ו:
טיטוס היה הקיסר הרומאי שכבש את ירושלים, בזז את המקדש ושרף אותו. הוא היה גאה מאוד בהצלחותיו. מרוב גאווה נכנס טיטוס אל המקום הקדוש ביותר ליהודים, אל קודש הקודשים, ושם
קילל וגידף את האלוהים: "מי אתה אלוהי ישראל! אני ניצחתי אותך! כבשתי את ירושלים ואת מקדשך ולא הצלחת לעצור בעדי!" עבדיו של טיטוס אספו את כלי הקודש והביאו אותם לספינתו. טיטוס רצה לחזור לרומא ברוב פאר והדר כמנצח דגול. הוא תכנן להתפאר באוצרות המקדש שהחריב. הספינה, עמוסת כל טוב, הפליגה לדרכה.

לאחר כמה ימים החלה רוח חזקה לנשוב, והספינה היטלטלה בין גלים גבוהים ועצומים. האנשים שעל הספינה פחדו מאוד וחששו שהאונייה תטבע.רק טיטוס הזועם יצא אל הסיפון וצעק אל השמים: "אלוהי היהודים אתה רוצה להטביע את הספינה שלי! כאן אתה רוצה להילחם בי! אני רואה שאתה מצליח להילחם רק בים. את חיילי פרעה הטבעת בים סוף. את חיילי סיסרא הטבעת במים. גם אותי אתה רוצה להטביע בים? כנראה שביבשה אין לך כוח ואתה גיבור רק בים. עלה ליבשה ושם נילחם! אז נראה מי הוא הגיבור?!"
יצא קול מהשמים ואמר לטיטוס: "רשע, בן רשע בן בנו של עשו הרשע - יצור קטנטן בראתי בעולמי - היתוש. עלה ליבשה ונראה אם תוכל לנצח אפילו את היצור העלוב הזה שבראתי!" לאחר מילים אלה, חזר השקט אל הים והספינה הגיעה למחוז חפצה בשלום. תושבי רומא קיבלו את הקיסר בתהלוכות ובטקסי ניצחון מפוארים. המלך הוביל את כלי הקודש ברחובות העיר והתפאר בניצחונו על אלוהי ישראל ועל עם ישראל. לאחר התהלוכה נערכה סעודה גדולה לכבוד הקיסר. טיטוס נשא נאום ניצחון ובו שב וגידף את ישראל ואלוהיו. הרים טיטוס את כוסו המלאה יין, קירב אותה אל פיו ובדיוק באותו הרגע... יתוש קטנטן נכנס לתוך אפו של הקיסר הרשע. בתחילה הקיסר לא הרגיש בקיומו של היתוש.
במשך שבע שנים היתוש הלך וגדל בתוך ראשו של הקיסר. ככל שהיתוש הלך וגדל - הקיסר סבל יותר ויותר. הזמזום שבתוך ראשו לא פסק לרגע! ראשו כאב ללא הפסקה. מיטב הרופאים נקראו לטפל במלך הסובל, אבל הם לא מצאו פתרון. הם לא הכירו את המחלה שממנה סבל טיטוס. טיטוס, לעומת זאת, הבין היטב מה קרה לו. הוא הבין טוב מאוד שאלוהי היהודים מעניש אותו על דברי הגאווה שלו.
פעם אחת עבר ליד בית מלאכה של נפח. הוא שם לב לכך שכשהנפח היכה בפטישו הכבד - היתוש הפסיק לזמזם בתוך ראשו וכאביו חלפו לרגע. מרגע זה ואילך הוא ציווה על נפחים להגיע לארמון ולהכות בפטיש על הברזל שעל הסדן. הוא ציווה לעבדיו לשלם ארבעה מטבעות לנפחים הרומאים. "רק אל תשלמו לנפחים היהודים", כך טען, "הם מקבלים את שכרם כשהם רואים את סבלי!" אבל, לדאבון ליבו של המלך, גם הטכסיס הזה לא עזר לאורך זמן רב. היתוש התרגל לרעש הנפחים וחזר להכאיב למלך ביתר שאת! קרא המלך טיטוס לרופאיו וציווה עליהם לנתח אותו ולהוציא מראשו את היתוש. מספרים שכשפתחו את ראשו של הרשע מצאו בתוכו יתוש בגודל של גוזל של יונה! ומובן שכשהוציאו את היתוש - מת טיטוס הרשע.
אם כן - גם יתוש קטנטן, ולא חשוב לכאורה - עשוי למלא תפקיד חשוב בעולם!






אַ גוטע וואָך  

Chaim Werdyger
Bringing back the Yiddish language

A proverb is a short, generally known sentence of the folk which contains wisdom, truth, morals, and traditional views in a metaphorical, fixed and memorizable form and which is handed down from generation to generation

No comments:

Post a Comment