Tuesday, July 26, 2016

A Taste of Yiddish 4.14

YIDDISH Has Gone Meshuga!! Everyone Suddenly Wants To Learn Yiddish!! I Guess Because Yiddish In 10 Lessons Is The Best Yiddish Program On The Market!! Before You Know It, You Might Converse In Yiddish Like A Pro!! Listen To The CD In The Car!! Join The Crowds!!

this week's proverb
נישט יעדער וואָס זיצט אויבן-אָן איז אַ פּאַן

nit yeder vos zitst oyvn on iz a pan

the proverb actually means
not everyone that sits up front at the place of honor is a nobleman

translated to Hebrew
לא כל אחד שיושב במזרח הוא אציל

די מזרח וואַנט
ר' יהודה הלוי (1075-1141) איז געווען מפורסם פאַר זײַן פילאָזאָפישער אַרבּעט די כּוזרים און געשריבּן לידער. איינע פון זײַנע בּאַוואוסטע לידער הייבּט זיך אָן

מײַן האַרץ איז אין מזרח און איך בּין אין עק מערב

מזרח איז די ריכטונג וואָס יידן אין גלות דאַווענען. די הלכה זאָגט אַז יעדער ייד דאַרף דאַווענען מיטן פּנים צום קדשי קדשים אין בּית המקדש אין ירושלים. דאָס האָט אויכעט אַ השפּעה ווי אַזוי מ'בּויט שולען און וואו מ'לייגט דעם ארון-קודש. דאָס וואָס די אייראָפּעער פלעגן דאַווענען צו מזרח האָט געשאַפן דעם טערמין 'מזרח וואַנט'.
די מזרח וואַנט איז די פאָדערשטע וואַנט אין שול וואו דער ארון-קודש מיטן עמוד געפונען זיך ווי אויך דאָס אָרט וואו דער רב אָדער די שיינע יידן און געסט זיצן בּײַם דאַווענען. אַ חתן, דער שבּת פאַרן אָדער נאָכן חתונה אָדער אַ בּר מצוה יינגל ווען ער רופט זיך אויף צו דער תּורה זעצט מען אויך פון פאָרענט בּײַם מזרח וואַנט. אין הײַנטיקע צײַטן יעדערער וואָס עס דאַכט אים אַז עס קומט אים כּבוד גיט זיך אַ זעץ אַוועק אויבן אָן, ווי דאָס שפּריכוואָרט משל'ט אָפּ:

קוים פּוצט זיך איינער אָפּ די שטיוול, רופט מען אים שוין אויף מפטיר*

(קוים פײַנט זיך איינער אויס און ווערט אַ שטיקל עושר, ווערט ער שוין אין שטעטל גערעכענט פאַר אַ שיינעם ייד און מ'גיט אים אָפּ כּבוד)
מיר דאַרפן דאַנקן דעם רבּונו של עולם און זיך פילן ממש גליקלעך אַז אין שול געפונט זיך אַ מזרח וואַנט. ווען נישט דער מזרח וואַנט, וואָלט אַ ייד אין שול זיך געשטופּט אַלץ ווײַטער און ווײַטער אויבן אָן, בּיז ער וואָלט אַזוי פאַרקראָכן ערגעץ וווּ, אין יענעם עק וועלט אַז מ'וואָלט אים נישט געקענט געפונען. יעצט אָבּער, קומט ער בּיז צו דער מזרח וואַנט און דאָרט מוז ער זיך אָפּשטעלן. ער קען זיך נאָר צורוקן בּיז אַהער, און ווײַטער גייט עס נישט...
מען דערציילט אַ מעשה פון איינעם אַ בּעל-עגלה אין אַ קליין שטעטל האָט דאָס מזל צוגעשפּילט און ער איז איבּערנאַכט רײַך געוואָרן. אויף דער עלטער האָט ער זיך געקויפט אַ שטאָט אויבן אָן בּײַם מזרח וואַנט. איינמאָל שבּת צום דאַווענען קומט אַרײַן אין שול אַ פרעמדער גאַסט, וואָס האָט געקענט דעם בּעל עגלה פון אַמאָל און דערזעט ווי ער זיצט יעצט פון פאָרענט. ער חידוש'ט זיך און גיט אַ פרעג בּײַ איינעם פון די הינטערשטע בּעל הבתּים
"אַנטשולדיקט מיר, ווי קומט עס אַז אַ בּעל עגלה זאָל בּײַ אײַך אין שול פאַרנעמען אַ פּלאַץ אויפן מזרח וואַנט?"
''איר זאָלט אײַך גאָרנישט וווּנדערן,''  ענטפערט יענער אים צוריק. ''דער מזרח איז פול מיט פערד, דאַרף מען צו זיי האָבּן אַ בּעל-עגלה....''

di mizrekh vant
R' Yehuda Haleyvi (1075-1141) iz geven mefursem far zayn filezofisher arbet 'di kuzarim' , un oykh geshribn lider. eyne fun zayne bavuste lider heybt zikh on

mayn harts iz in mizrekh un ikh bin in ek mayrev

mizrekh iz di rikhtung vos yidn in golus davenen. di ha'lo'khe zogt az yeder yid darf davenen mitn ponim tsum kodshey kodoshim in beys hamikdosh in yerushalayim. dos hot oykhet a hash'po'e vi a'zoy m'boyt shulen un vu m'leygt dem oren-koydesh. dos vos di yu'ro'pey'er flegn davenen tsu mizrekh hot geshafn dem termin 'mizrakh vant'.
di mizrakh vant iz di fodershte vant in shul vu der oren-koydesh mitn omed gefunen zikh, vi oykh dos ort vu der rov oder di sheyne yidn un gest zitsn bam davenen. a khosen, der shabes farn oder nokhn khasene oder a bar mitsve yingl ven er ruft zikh oyf tsu der toy're zetst men oykh fun forent bam mizrakh vant. in hayntike tzaytn, yederer vos es dakht em az es kumt em koved git zikh a zets a'vek oyven on, vi dos shprikhvort moshelt op:

kam putst zikh eyner op di shtivl, ruft men em shoyn af mafter*

(kam faynt zikh eyner oys un vert a shtikl oysher, vert er shoyn in shtetl gerekhent far a sheynem yid un m'git em op koved)

mir darfn dankn dem ribono shel oylom un zikh filn mamesh gliklekh az in shul gefunt zikh a mizrakh vant. ven nit der mizrakh vant, volt a yid in shul zikh geshtupt alts vayter un vayter oyvn on, biz er volt a'zoy farkrokhn ergets vu, in yenem ek velt, az m'volt em nit gekent gefunen. yetst ober, kumt er biz tsu der mizrekh vant un dort muz er zikh opshteln. er ken zikh nor tsu'rukn biz a'her un vayter geyt es nit....
men dertseylt a mayse fun eynem a balago'le in a kleyn shtetl, hot dos mazel tsugeshpilt un er iz i'bernakht raykh gevorn. af der elter hot er zikh gekoyft a shtot oyven on ban mizrekh vant. eynmol shabes tsum davenen kumt a'rayn in shul a fremder gast, vos hot gekent dem bala'go'le fun a'mol un derzet vi er zitst yetst fun forent. er khidisht zikh un git a freg ba eynem fun di hinter'shte balabatim.
"antshuldikt mir, vi kumt es az a bala'go'le zol ba aykh in shul farnemen a plats afn mizrekh vant?"
"ir zolt aykh gornit vundern," entfert yener em tsurik "der mizrekh iz ful mit ferd, darf men tsu zey hobn a bal-a'go'le....."

The Eastern Wall
    Reb Yehuda Halevi (1075-1141), best known for his great philosophical work The Kuzari and for his poems about Zion, in particular the poem whose first line may be translated:

    My heart is in the east (Jerusalem), and I in the uttermost west (Spain).”

    Mizrach is the Hebrew word for "east" and the direction that Jews in the Diaspora face during prayer. The Jewish law states that every Jew face the direction of the site of the Temple in Jerusalem during prayer, has implications on how synagogues are built and the place where the ark is placed. The fact that the Europeans were davening facing east created the term for the wall alongside the holy ark The Eastern Wall or in Yiddish “mizrach vant”
    The Eastern Wall, where the holy ark is placed along with the stand for the leader of the services, is also the place reserved for the Rabbi and other dignitaries or important guest. Also a Choson , a groom, the Shabbos before or after the wedding, a Bar Mitzva boy, the Shabbos he is called up to read the portion of the Torah. He is bestowed with honor and gets to sit up front at tha Mizrach wall. Nowadays, just anybody who thinks that he is a somebody and thinks he deserves respect, pushes his way up front. As the proverb says:

    barely one gets his boots polished, they call him up for Maftir*

    (barely, one made some money and becomes a bit refined, the townspeople already hold him for a dignitary and begin stroking his ego)
    We need to thank G-d and feel lucky that there is an Eastern Wall in shul. If not for that wall, some would keep on pushing to move forward, not knowing where to stop and they might disappear into the next town and you might never find them again. Now, however, you can only move up as far as the wall, you can't move up any further....
    A story is told about a coachman in a small town in Poland, who, as luck would have it, became wealthy overnight. In his older years he decided to pay for a seat up front at the eastern wall. One Shabbos a guest came to the synagogue, who remembered the coachman from the good old days when he was driving a horse and buggy and sees him sitting with the dignitaries up front. He turns to a fellow sitting behind him and asked,
    "Excuse me, how is it that in your shul a simple coachman gets to sit at the head?"
    "You shouldn't wonder – he quipped back – the eastern wall is all full of horses (in Yiddish horse also means idiot) and there's definitely a need for a good coachman....."

הקיר המזרחי
ר' יהודה הלוי, הידוע כפילוסוף שחיבר את הספר "הכוזרי" וגם כמשורר דגול. פתח את השיר המפורסם שלו

לבי במזרח ואני בסוף מערב

מזרח, זה הכיוון שהיהודים בגלות מתפללים. הלכה זו, שיש לכל יהודי לכוון את תפילתו אל כיוון ירושלים והמקדש משליכה כמובן על בנינו של בית הכנסת ומיקום ארון קודש שבו. עובדה זו, שבני אירופה נהגו להתפלל לכיוון המזרח יצרה את המונח הרווח בבתי הכנסת לקיר בו מצוי ארון הקודש - 'כותל המזרח'.
'קיר המזרח' בבית הכנסת, שבו קבועים ארון-הקודש ועמוד הש''ץ, הוא מקום מושבם של נכבדי הקהל ושל אורחים חשובים. גם חתן, בשבת שלפני או אחרי החתונה. וכן חתן כר-מצווה בשבת בו הוא עולה לתורה, נוהגים בו כבוד ומושיבים אותו במזרח. ובזמננו כל אחד שמרגיש שמגיע לו קצת כבוד מתישב לו במזרח, מעין הדיוט קופץ בראש. ועל זה הפתגם אומר:

בקושי מצחצחים למישהו את המגפיים קוראים אותו למפטיר

צריכים להודות לקל ולהרגיש מאושרים שיש קיר מזרח בבית-הכנסת. בלי הקיר הזה היהודי היה דוחף את עצמו לשבת יותר ויותר קדימה להיות בין הנכבדים והיו ממשיכים להתקדם עד שהיה נעלם באיזה שהוא מקום בסוף העולם ולא היו יכולים למצוא אותו. אבל עכשין שיש קיר מזרח, הוא מגיע רק עד הקיר ואי אפשר להתקדם יותר, כאן זה נעצר...
מספרים על עגלון בעיירה קטנה בפולניה שהתמזל מזלו ובין לילה נהיה עשיר גדול. עבר כמה שנים והוא החליט לקנות לעצמו מושב במזרח. שבת אחת הגיע לבית הכנסת אורח שהכיר את הגביר החדש מהימים שהוא היה לו סוס ועגלה. הוא הסתובב לאחד שישב מאחוריו ושאל:
,,תסלח לי, איך זה שאצלכם בבית הכנסת יושב עגלון במזרח?''
,,אל תתפלא – ענה לו היהודי – כל המזרח מלא סוסים (ביידיש סוס זה גם אידיוט כמו חמור בעברית) אז יש צורך עגלון טוב....''

*Maftir (Hebrew: מפטיר, "concluder") refers to the last person called up to the Torah on Shabbat and holiday mornings: this person also reads the haftarah portion from a related section of the Nevi'im (prophetic books)

Express It In Yiddish Vol 1: Body Language”

500 Yiddish expressions and idioms about the nuances and mannerisms of body language. The body speaks its own language

 אַ גוטע וואָך 

Chaim Werdyger
Bringing back the Yiddish language

A proverb is a short, generally known sentence of the folk which contains wisdom, truth, morals, and traditional views in a metaphorical, fixed and memorizable form and which is handed down from generation to generation

No comments:

Post a Comment