Tuesday, July 19, 2016

A Taste of Yiddish 4.13

YIDDISH Has Gone Meshuga!! Everyone Suddenly Wants To Learn Yiddish!! I Guess Because Yiddish In 10 Lessons Is The Best Yiddish Program On The Market!! By The End Of Summer You Might Converse In Yiddish Like A Pro!! Listen To The CD In The Car!! Join The Crowds!!

this week's proverb
ווער איז רײַך – דער וואָס איז צופרידן מיט זײַן טייל

transliterated
ver iz raykh – der vos iz tsufridn mit zayn teyl

translated to English
who is considered rich – he who is happy with his share (Avot 4:1)

in Hebrew
איזה עשיר – השמח בחלקו (אבות פרק ד משנה א)


on the other hand
די גמרא אין סנהדרין קו: זאָגט:
אַ קעמל איז זיך געגאַנגען זוכן הערנער, האָט מען אים די אויערן אויכעט אָפּגעשניטן

transliterated
a keml iz zikh gegangen zukhn herner, hot men em di oyern oykht opgeshnitn

in English
a camel went looking for horns and had his ears cut off (Sanhedrin 102b)
(he who is not happy with his lot, loses what he already has)

in Hebrew
גמל הלך לבקש לו קרנים, ונכרתו ממנו האזנים
(מי שאיננו מסתפק במה שיש לו, יאבד גם מה שיש לו)

the original quote in Aramaic
גמלא אזלא למבעי קרניה, אודניה דהויה ליה גזיזין מיניה (סנהדין קב:)

אין מדרש קהלת א ל''ד שטייט:
ר' יודן האָט געזאָגט אין נאָמען פון ר' איבו: קײַן מענטש גייט נישט אַוועק פון דער וועלט אַז ער זאָל האָבּן כאָטש האַלבּ פון דעם וואָס ער האָט געגלוסט, נאָר אויבּ ער האָט אַ הונדערט, וויל ער מאַכן דערפון צוויי הונדערט און אויבּ ער האָט צוויי הונדערט, וויל ער מאַכן פון דעם פיר הונדערט.

In Medrish Koheles 1:34 shteyt:
R' Yudn hot gezogt in nomen fun R' Eyvo: kayn mentsh geyt nit a'vek funder velt az er zol hobn khotsh halb fun dem vos er hot geglust, nor oyb er hot a hundert vil er makhn derfun tsvey hundert un oyb er hot tsvey hundert, vil er makhn derfun fir hundert.

The Midrash Ecclesiastes 1:34 states:
R' Yudn said in the name of R' Aivo: No person leaves this world with at least half of his desires actualized, but if he has a hundred he wants two hundred and if he has two hundred he wants four hundred.

בקהלת רבה א' ל''ד כתוב
אמר ר' יודן בשם ר' איבו: אין אדם נפטר מן העולם שכבר השיג חצי ממה שמתאווה לו, אלא אם יש לו מאה הוא רוצה מאתים ואם יש לו מאתים הוא רוצה ארבע מאות.

In Aramaic:
אמר ר' יודן בשם ר' איבו: אין אדם יוצא מן העולם וחצי תאוותו בידו, אלא אן אית ליה מאה, בעי למעבד יתהון תרתין מאוון; ואן אית ליה תרתי מאוון, בעי למעבד יתהון ארבע מאה. (קהלת רבה א' ל''ד)

אַן אינטערעסאַנטער מדרש
מיר האָבּן געלערענט אין נאָמען פון ר' מאירן: ווען אַ מענטש קומט אויף דער וועלט זענען אים די הענט פאַרמאַכט, ווי איינער זאָגט:”די גאַנצע וועלט איז מײַנס, איך וועל זי ירש'ענען.” אָבּער ווען ער גייט אַוועק פון דער וועלט, זענען אים די הענט אָפן, ווי איינער זאָגט: “איך האָבּ נישט גע'ירשענט פון דער וועלט.”
דאָס זאָגט שלמה המלך:

אַזוי ווי ער איז אַרויס פון זײַן מוטערס לײַבּ, נאַקעטערהייט, וועט ער זיך אומקערן אַזוי ווי ער איז געקומען; ער וועט זיך גאָרנישט מיטנעמען פון זײַן גאַנצער האָרעוואַניע (קהלת פרק ה פסוק י''ד)

גניבא האָט געזאָגט ס'איז געגליכן צו אַ פוקס וואָס האָט געפונען אַ ווײַנגאָרטן וואָס איז געווען אַרומגעצוימט פון אַלע זײַטן, נאָר איין שמאָלע לאָך איז דאָרט געווען און ער האָט געוואָלט אַדורכקריכן דורך איר, אָבּער ער האָט נישט געקענט. וואָס האָט ער געטאָן? ער האָט געפאַסט דרײַ טאָג בּיז ער איז געוואָרן מאָגער און שוואַך און איז אַרײַן דורכן לאָך. ער האָט זיך גוט אָנגעגעסן און איז צוריק פעט געוואָרן. האָט ער געוואָלט אַרויסגיין און האָט בּשום אופן נישט געקענט. האָט ער ווידער אַמאָל געפאַסט דרײַ טאָג בּיז ער איז צוריק געוואָרן דאַר און שוואַך אַזוי ווי ער איז געווען פריער און דאַן איז ער צוריק אַרויס. אַז ער איז אַרויס האָט ער זיך אומגעדרייט מיטן פּנים צום ווײַנגאָרטן און געזאָגט: “ווײַנגאָרטן, ווײַנגאָרטן! ווי גוט בּיסטו און ווי גוט זענען דײַנע פּירות וואָס אין דיר! און אַלץ וואָס איז אין דיר איז גוט און איז ווערט לויבּ. אָבּער וואָסער הנאה האָט מען פון דיר? אַזוי ווי איינער גייט אַרײַן אין דיר אַזוי גייט ער אַרויס.” אַזוי אויך איז די וועלט. (קהלת רבה ה' י''ד)

an interesanter medrish
mir hobn gelerent in nomen fun R' Meyern: ven a mentsh kumt af der velt zenen em di hent farmakht, vi eyner zogt, “di gantse velt iz mayns, ikh vel zi yarshenen.” ober ven er geyt a'vek fun der velt, zenen em di hent ofn, vi eyner zogt, “ikh hob nit ge'yarshnt fun der velt.”
dos zogt shloyme hamelekh:
a'zoy vi er iz aroysgekumen fun zayn muters layb, naketerheyt, vet er zikh umkern a'zoy vi er iz gekumen; er vet zikh gornit mitnemen fun zayn gantser horevanye
Gnive hot gezogt, s'iz geglikhn tsu a fuks vos hot gefunen a vayngortn vos iz geven arumgetsoymt fun a'le zaytn, nor eyn shmo'le lokh iz dort geven un er hot gevolt adurkhkrikhn durkh ir, ober er hot nik gekent. vos hot er geton? er hot gefast dray tog biz er iz gevorn moger un shvakh un iz a'rayn durkhn lokh. hot er zikh gut ongegesn un iz tsurik fet gevorn. hot er gevolt a'roysgeyn un hot beshum oyfn nit gekent. hot er vider amol gefast dray tog biz er iz tsurik gevorn dar un shvakh a'zoy vi er iz geven fri'er un dan iz er tsurik a'roys. az er iz a'roys hot er zikh umgedreyt mitn ponim tsum vayngortn un gezogt, “vayngortn, vayngortn! vi gut bistu un vi gut zenen dayne peyres vos in dir! un alts vos iz in dir iz gut un iz vert loyb. ober voser hano'e hot men fun dir? a'zoy vi eyner geyt a'rayn in dir a'zoy geyt er a'roys.” a'zoy oykh iz di velt (koheles ra'be 5:14)

a fascinating Midrash
It was taught in the name of Rabbi Meir when a person comes into this world his hands are clenched as if to say the whole world is mine and I will inherit it. And when he takes leave of the world his hands are spread open as if to say I have inherited nothing from the world. That is what king Solomon writes:

As he had come from his mother's womb, naked, will he return as he had come, he can salvage nothing from his labor to take with him.
(Ecclesiastes 5:14)

The midrash illustrates this with a parable: a fox once came upon a vineyard that was entirely fenced in, except for one opening that was too small for it to enter through. So he fasted for three days until he became lean enough to squeeze through the hole. He ate of the grapes and regained his former size so when he wished to exit, he discovered to his dismay, that he was too large to fit through. He fasted another three days, became lean and emaciated, and went out.When he was outside, he turned his face, gazing at the vineyard and said: “Vineyard, Vineyard! You are beautiful and your fruit is sweet. But what benefit does one have from you? As one enters you so he leaves.” Such is this world. (Ecclesiastes Rabbah 5:14)

 in Hebrew & Aramaic
תני בשם ר' מאיר: כשאדם בא לעולם, ידיו הן קפוצות, כלומר: "כל העולם כולו שלי הוא, אני נוחלו". וכשהוא נפטר מן העולם, ידיו הן פשוטות, כלומר: “לא נחלתי מן העולם הזה כלום". שכן שלמה אומר:

כאשר יצא מבטן אמו ערום ישוב ללכת כשבא, ומאומה לא ישא בעמלו שילך בידו (קהלת רבה ה' יד')

כאשר יצא מבטן אמו.. גניבא אמר: (משל למה הדבר דומה) לשועל שמצא כרם, והיה מסוייג (סגור) מכל פנותיו. והיה שם נקב אחד, ולא הוה יכיל. (לא יכל להיכנס) מה עבד? צם תלת יומין, עד דכחיש ותשש, ועאל בהדא נקובא, ואכל ושמן. בעא למיפק, ולא יכיל מעיבר כלום. חזר וצאים תלת יומין אוחרינן, עד דכחיש ותשש וחזר היך מה דהוה, ונפק. כד נפק, הוה הפיך אפוי ואיסתכל ביה; אמר: "כרמא, כרמא! מה טב את ומה טבין אינון פירין דבגווך! וכל מה דאית בך יאין ומשבחן. ברם מה הניה ממך? כמה דבר נש עליל לגוויך, כך הוא נפיק". כך הוא דין עלמא


a parable about being satisfied with what you have
ס'איז אַמאָל געווען אַ קעניג וואָס האָט געבּויט אַ גרויסן פּאַלאַץ אין מיטן שטאָט אַרומגענומען מיט אַ פּראַכטפולן גאָרטן, אינעווייניק פרוכט בּיימער, הערליכע רויזן מיט די שענסטע בּלומען. ס'האָט געשמעקט ווי אַ ריח פון גן עדן. ס'איז געשטאַנען אַ שילד אויסגעקריצט דערויף, “דער פּאַלאַץ מיטן גאָרטן וועט דער קעניג אַוועק שענקען דער וואָס איז צעפרידן מיט זײַן חלק. זענען אַדורכגעגאַנגען פאַרשידענע מענטשן, געזען דעם פּאַלאַץ מיטן שילד, האָבּן זיי געטראַכט בּײַ זיך, דאָס איז זיכער נישט פאַר מיר, ווײַל דער מענטש איז קיינמאָל נישט צופרידן מיט וואָס ער האָט, ווי די גמרא זאָגט, “ווער עס האָט הונדערט וויל צוויי הונדערט". און אָט איז אַדורכגעגאַנגען א רײַכער מכובּדיקער מאַן, וואס איז געווען געבּענטשט מיט רײַכטום, כּבוד און א שיינע משפּחה, אַן אָנגעזעענער מענטש. ער האָט בּאַמערקט דעם טאָוול און האָָט געטראַכט בּײַ זיך 'פאַר וועמען איז די גאַנצע פּראַכט אַז נישט פאַר מיר' און האָט גענומען רשות אַרײַנגיין צום קעניג און האָט אים געזאָגט, “אדוני המלך, ג-ט האָט מיך געשאָנקען מיט אַלעם גוטס און איך בּין אַ שמח בּחלקו און דער קעניג דאַרף האַלטן וואָרט און מיר שענקען דעם פּאַלאַץ מיטן גאָרטן.
דער מלך רופט זיך אָן צו אים, “שוטה וואָס דו בּיסט, אויבּ דו בּיסט טאַקע אַ שמח בּחלקו, אַזוי ווי דו פּראָקלאַמירסט, פאַרוואָס האָסטו געלייגט אַן אויג אויף מײַן פּאַלאַץ. דו דאַרפסט דאָך זײַן צופרידן מיט וואָס דו האָסט! נישט זיך פאַרגלוסטן וואָס יענער האָט.

transliterated
s'iz amol geven a kenig vos hot geboyt a groysn pa'lats in mitn shtot a'rumgenumen mit a prakhtfuln gortn, i'ne'veynik frukht beymer, herlikhe royzn mit di shenste blumen. s'hot geshmekt vi a reyakh fun gan eydn. s'iz geshtanen a shild oysgekritst deroyf , “der palats mitn gortn vet der kenig a'vek shenken der vos iz tsufridn mit zayn kheylek.” zenen adurkhgegangen farshide'ne mentshn, gezen dem palats mitn shild, hobn zey getrakht ba zikh, dos iz zikher nit far mir,vayl der mentsh is keynmol nit tsufridn mit vos er hot, vi di ge'mo're zogt,”ver es hot hundert vil tsvey hundert.” un ot iz adurkhgegangen a raykher mekhubediker man, vos iz geven gebentsht mit raykhtum, koved un a sheyne mishpokhe, an ongeze'ener mentsh. er hot bamerkt dem tovl un hot getrakht ba zikh,'far vemen iz di gantse prakht az nit far mir' un hut genumen reshus a'rayngeyn tsum kenig un hot em gezogt, a'doyni hamelekh, g-t hot mikh geshonkn mit a'lem guts un ikh bin a someyakh bekhelko un der kenig darf haltn vort un mir shenken dem palats mitn gortn.”
der melekh ruft zikh on tsu em, “shoy'te vos du bist, oyb du bist ta'ke a someyakh bekhelko, azoy vi du proklamirst, farvos hostu geleygt an oyg af mayn palats? du darfst dokh zayn tsufridn mit vos du host? nit zikh farglustn vos yener hot?

a parable in English
There was once a king that built a huge palace surrounded by beautiful gardens and put up a sign that said, “The palace and its gardens shall be given as a gift from the king to the person who is happy with his share. Several people passed by, saw the sign and thought to themselves, “that's not for me, as stated 'he, who has a hundred wants two hundred', and is not happy with his lot.. And just then a wealthy respected man, that was blessed with wealth, honor, a glorious family , smug and happy all around, noticed the sign and thought to himself, this is definitely something I am eligible to receive. He got permission to see the king and said to him, “G-d granted me health and wealth and everything I can only ask for. I am happy with my lot and since you promised it to the person who is happy with his lot, you should make good on your promise and grant me the palace and its gardens.” The king replied to him, “Fool, if you are really happy with your share as you stated, why did you cast your eyes in the direction of my palace and its gardens. Aren't you satisfied with what you have. Does it not say and thou shalt not covet your neighbor's house....?”

in Hebrew
מעשה במלך אחד שבנה במרכז העיר ארמון נהדר ומרהיב עין, וסביבו נטע גן נפלא עצי פרי ושושנים ופרחים, וריח לו כלבנון, וקבע בו שלט קטן, וחרט עליו: " הארמון והגן האלה יינתנו במתנה על ידי המלך לאדם השמח בחלקו". עברו כמה בני אדם וראו את הארמון ואת השלט שעליו, וכל אחד חשב לעצמו בודאי שלא בשבילי יהיה הארמון הזה, כי מי שיש לו מנה רוצה מאתיים, ואינו שמח בחלקו. והנה עבר שם איש עשיר ונכבד, שזכה לעושר וכבוד ולמשפחה מפוארת, והוא מדושן עונג, ומאושר בכל ענייניו, וראה את השלט, ויאמר בלבו, הלא למי כל חמדת ישראל אם לא בשבילי, ויטול רשות ויכנס אל המלך, ויפנה אליו לאמור, הנה חנני ה' ויש לי כל טוב, ואני שמח בחלקי, ועל המלך לקיים מוצא שפתיך תשמור ועשית, חושבני שהארמון והגן אשר סביבו מגיעים לי. ויאמר לו המלך, שוטה שבעולם, אם אתה שמח בחלקך, כאשר דיברת, למה לטשת עין על ארמוני והגן שסביבו, הלא די לך במה שיש לך, ולא תחמוד את אשר לרעך?
(הרב עובדיה יוסף, ענף עץ אבות, רלג)


Express It In Yiddish Vol 1: Body Language”

500 Yiddish expressions and idioms about the nuances and mannerisms of body language. The body speaks its own language


 אַ גוטע וואָך 

Chaim Werdyger
Bringing back the Yiddish language

A proverb is a short, generally known sentence of the folk which contains wisdom, truth, morals, and traditional views in a metaphorical, fixed and memorizable form and which is handed down from generation to generation








No comments:

Post a Comment